Özel Bilgi

Haritalar Dünyasında bir Xinjiang Hikayesi: Harita ve Coğrafya(3)

2019-03-25 Editör:Wang Yao Kaynak:Çin Kıtalararası Yayınevi

Batı Tianshan Dağlarının ötesinde kasvetli bir antik yol: “Nalin Nehri’nden Kaşgar’a uzanan keşfin Görsel Anlatımı”

Xinjiang’ın coğrafi yapısı kısaca, “üç dağ arasında uzanan iki tane havza” olarak özetlenebilir. Bu dağlar, kuzeyde Altay, merkezde Tianshan ve güneyde Kunlun dağlarıdır. Bahsedilen iki havza ise, Çungar ve Tarım havzalarıdır(Resim 97). Tianshan dağları, Xinjiang’ın merkezini enlemesine geçerek bu coğrafyayı birbirinden bağımsız iki yer haline getirdi. Kuzey ve güney Xinjiang’ı birbirine bağlamak için insanlar, ortalama yüksekliği 4000 metre ve genişliği 250-300 km arasında değişen bu sıradağları geçmenin yollarını aradılar. İnsanlar, güneydoğudaki Tianshan aralıklarından, Korla ve Karaşehir vadileri, kıvrımları ve su yolları aracılığıyla kuzeye doğru yolculuk ettiler. Günümüzde bu bölgeler bir otoyol ve bir demiryolu ile birbirlerine bağlıdır. Bununla beraber, Tianshan dağlarının batısı daha yüksek ve sıktır.

Xinjiang Uygur Özerk Bölgesi'nin yönetim binası, Tianshan aralıklarının kuzeyindeki bir şehir olan Urumçi’de bulunmaktadır. Bununla birlikte, Qing Hanedanlığı döneminde, Xinjiang'ın idari merkezi batı şehri Yili’deydi. İmparator Qianlong zamanında Xinjiang, işgal edilmesinden Qing Hanedanlığı’nın sonuna kadar, idari merzeki Yili’de bulunan bir askeri hükumet tarafından yönetildi. Bu otorite, Yili Generali olarak biliniyordu ve tüm Xinjiang topraklarına başkanlık ediyordu. Güney Xinjiang'ın en üst düzey askeri yetkilisi, Kaşgar veya Uçturfan'da bulunan Güney Xinjiang Büyük Bakan Danışmanıydı. Askerleri bir bölgeden diğerine transfer etmek gibi önemli askeri işler için, Xinjiang hükumetinin ulaşımı kolaylaştıracak yollar bulması gerekiyordu.

Qing Hanedanlığı döneminde, batı Tianshan aralıkları boyunca yaygın olarak kullanılan üç yol vardı. Bunlardan birincisi, Yili ve Aksu’yu birbirine bağlayan buzlu bir tepe, ikincisi Yili Uçturfan arası, üçüncüsü ise Yili’den Kaşgar’a kadar giden Nalin yolu idi. Bu ilk yol, bugünlerde birçok kişi tarafından bilinen Xiate Antik Yoludur. Diğer iki yol, zamanında Xinjiang’ın dışına doğru ve günümüzde de şehrin dışı olarak kabul edilen bir bölgede olduğundan, ilk yol kadar ünlü değildir. Aşağıda, birinci ve ikinci yolları tanıtmaya çalışacağım(Resim 98).

Resim 97 : “Üç aralık arasında bulunan iki havza”

Resim 98 : Batı Tianshan aralıkları boyunca uzunlamasına yollar

Bugünlerde, İmparator Guangxu saltanatına kadar uzanan, Nalin Nehri’nden Kaşgar’a uzanan keşfin Görsel Anlatımı (99. Resim) sayesinde, yukarıda belirtilen iki yol hakkında oldukça sağlıklı bilgiler öğrenebiliriz. Bu harita şu anda Taipei'deki Ulusal Saray Müzesi'nde saklanıyor ve büyük olasılıkla İmparator Guangxu döneminde Qing merkez idaresine resmi bir rapor vermek amacıyla Xinjiang'da bulunan bir devlet memuru tarafından hazırlanmıştı. Bu harita, kağıt üzerine renkli mürekkeplerle boyanmıştır. Genel haritaların aksine bu harita, güney yönelimlidir. Yollar boyunca bulunan yerler sarı renkli etiketlerle gösterilirken, yollar kırmızı çizgiler kullanılarak belirtilmiştir.

İlk olarak, “Buzlu Tepe Yolunu” anlatarak başlayalım. Batı Tianshan aralıklarında bulunan tek yol olma özelliğine sahiptir. Bu yol, Aksu ve Yili’yi birbirine bağlar. Qing belgelerinde, genellikle “Mussur Daban” olarak geçen bu isim, Çince’ye “Binglingdao” ya da “Buzlu Tepe Yolu” olarak çevrilmiştir. Qing Hanedanlığı'nın sonlarına doğru, Yili’den Aksu’ya kadar giden bu yol, 99. resimde gösterilmiştir. Bu yolu takip edenler, sırasıyla Yili’deki Huining Şehri, Batuermengke Tai, Hainuke Tai, Suoguoer Tai, Boer Tai, Huonuohai Tai, Tekes Tai, Shatu Tai, Mussur Daban, Zhamu Tai ve son olarak Aksu şehrinni geçmektedir. Qing Hanedanlığı döneminde tai, günümüzdeki otoyollar ile eş anlamda olup, atların dinlenebileceği yerlere gönderme yapan ulaşım ağlarına özgü bir terimdir.

Resim 99 : Nalin Nehri’nden Kaşgar’a uzanan yollar

Resim 100 : Buzlu tepe yolu (Bugünkü adıyla Xiate Antik Yolu)

99. resimde, Aksu’nun kuzeyindeki “Mussur Daban” etiketini(kırmızı bir kutu içerisinde) görüyoruz. Bu yol, oldukça eğimli ve diktir ve ismini de bu özelliğinden alır. Yol boyu karla kaplı ve o kadar dardır ki, atlar bile geçmekte zorlanır. Askerlerin bu yolu geçmesi için bir tarafa dönmesi ve yavaşça karşıya geçmesi gerekir. Tüm tehlikelere rağmen bu yol, Yili’den Aksu’ya giden en hızlı yol olduğu için Qing Hanedanlığı döneminde askerler tarafından sıkça kullanılıyordu.

Buzlu yol, günümüzde “Xiate Antik Yolu” olarak bilinir. Bu yol, çok tehlikeli ve geçişi zor olduğu için, yol üzerinde bir dizi geçit inşa edilmiştir. Bu durum, çoğu insanı bu yolu geçmek için cesaretlendirmiş olsa da, son yıllarda birçok kaşif burada hayatını kaybetmiştir. 100. resimde bu bölgenin ne kadar tehlikeli olduğu açık bir şekilde görülebiliyor.

Batı Tianshan aralıkları üzerindeki ikinci rota, 99. resmin sağ tarafında belirtilen Yili Uçturfan arası yoldur. Yili’den güneydoğuya doğru olan bu güzergah, Gegen Nehri üzerindeki karunun yanı sıra, aralıkların kuzey yamacına ulaşmadan önce Harqila ve Tekes nehirlerinin (mavi kutularla vurgulanmış) üstlerine ulaşır. Buradan, askerler Uçturfan’a varmadan önce Gongguluke Sırtı’nı(Resim 99’da mavi metin ile işaretlenmiş) geçmek zorundalardı.

Gongguluke Sırtı üzerindeki yol, Qing Hanedanlığı döneminde pek fazla kullanılmadı. İmparator Daoguang dönemiyle beraber bu yol kullanıma kapatıldı. Bununla beraber bu yol, önemli bir tarihi şahsiyet ve olayla da ilgilidir.

Resim 101 : Qing ordusunun Çungarya’ya girişi

Resim 102 : “Resimli Sınırlar Dergisi”nde Guangxu Hanedanlığı Gongguluke Sırtı

İmparator Qianlong saltanatının 20. yılında (1755), Qing ordusu Çungarya’nın fethi için batıya gitti. 101. resimde gösterildiği üzere, Qing ordusu iki ayrı grup halinde farklı noktalardan Xinjiang’a giriş yaptı. Sonrasında, Bortala’daki kuvvetlere katılıp Yili’ye ilerlediler. Oradan Gedeng Dağı'na yöneldiler ve Çungar birliklerini tek bir savaşta tamamen yok ettiler. Çungar Hanlığı’nın son hanı Dawachi, beraberindeki 100 adamı ile beraber güneye kaçtı. Tekes Nehri'nin üst kısımlarını geçtikten sonra, batı Tianshan aralığını Gongguluke Sırtı üzerinden geçip Uçturfan'a geldiler. Askerler ve atların yorulması sebebiyle Qing ordusu, onları daha fazla takip etmedi. Dawachi'nin kaçmasından kısa bir süre sonra, Xinjiang'ın güneyindeki bir Uygur soylusu, onu Qing askerlerinin gizlendikleri bir ziyafete katılması için kandırdı. Yüzyıllar boyunca Orta Asya'ya egemen olduktan ve bir süre Qing imparatoruyla çatıştıktan sonra, Çungarya Hanlığı, Gegend Dağı’ndaki savaşta resmen yıkıldı. Onların yenilgisi, Moğol aristokratlarının ve soydaşlarının Tianshan dağlarındaki beş asırlık egemenliğin sona erdiğini gösteriyordu.

Dawachi yakalandıktan sonra, buzlu tepe yolu üzerinden Yili’ye götürüldü. Oradan da Pekin’e gönderildi. Meridian Kapısı'nda, savaş esirlerinin önemli bir askeri zaferden sonra imparatora sunulduğu geleneksel bir tören düzenlendi. Qianlong saltanatının (1774) 39. yılında, Qing sarayı Dawachi’yi affetti ve ona Çungarya Prensi ünvanını verdi. Ardından, Sekiz Afiş ordusuna alındı ve başkentte kendisine toprak verildi. Daha sonra da doğal sebepler dolayısıyla öldü.

Dawachi, Gongguluke Sırtı'nı geçtiği sırada, savaşta on binlerce askerini kısa bir süre önce kaybetmiş durumdaydı. Düşman ordusu, Çungar topraklarına daha henüz girmişken, o ise sadece birkaç yüz kişiyle oradan kaçmak zorunda kaldı. İlerlemenin geri çekilmek kadar tehlikeli olduğu bu tehlikeli koşullarda Dawachi, muhtemelen hayatının geri kalanını Pekin’de bir prens olarak geçireceğini tahmin bile edemezdi.

Resim 103 : Uçturfan İlçesi kuzeyinin fotoğrafı (Ağustos 2015)

Yili’den Uçturfan’a giden en kritik yol, Tianshan dağlarının arasından geçen Gonggulule geçididir. 102. resimde gördüğümüz harita, Qing Hanedanlığı yetkilisi Shakedulinzhabu'nun, İmparator Guangxu'nun saltanatının 8. yılında(1882), imparatorun emriyle Rusya sınırını denetlemek ve belirlemek için yapılan bir keşif gezisinin ardından çizilen bir haritadır. Bu harita, Gongguluke'nin güney bölgesinin anatomisini göstermektedir. Shakedulinzhabu, bu tehlikeli seferi şöyle anlatıyor: “Bu taştan tepeler son derece dikti. Atları bırakıp, buralara tırmanmaktan başka çaremiz yoktu. Batıya doğru gerçekleştirdiğimiz bu zorlu yolculukta, gittikçe yükselen beş kaya parçasını aştık. Bu kayaları geçerken, gökyüzüne tırmanıyormuş gibi hissettim. Sonunda, Gongguluke’nın zirvesine ulaştık.”

2015 yılında yerinde inceleme yapmak için Uçturfan İlçesini ziyaret ettim. Gongguluke Sırtı şu anda Çin sınırlarının dışında olduğundan, ziyaret etmeme izin verilmedi. Yine de sırt çevresini keşfetme şansım oldu. İzlediğim yol, kıvrılmış, derin hendeklere ve sarp vadilere dönüşmüştü. Her iki tarafta da dağlar vardı ve bitki örtüsü oldukça azdı. (Resim 103). Bu yolda yürürken, buraların Gongguluke’ya çok benziyor olabileceğini tahmin ediyordum. Bu aralıkları yürüyecek olan şehrin yerlileri, doğadan ne kadar uzak kaldıklarının farkına varacaktır. Burasının ne kadar ıssız ve vahşi olduğunu, ziyaret etmeden gerçek manasıyla anlamak zor. Buz gibi soğuk rüzgarlar, bulutların karanlığı, ayrıca derin bir izolasyon ve hayat eksikliği... Bir nehir ya da dağ gibi, sadece kendi gözlerinizle gördüğünüz zaman, burasının ne kadar ıssız olduğunu anlayabilirsiniz.

Dawachi’nin süvarileri, Uygur çobanları veya Qing askerleri buradan geçerken nasıl hissetmişlerdir acaba ?

Kaynakça

• Wang Yao: Dawachi’nin Güneye Kaçışı ve Antik Haritalarda Görülen Yili Uçturfan Arası Qing yolu, Henüz yayınlanmamış taslak