Özel Bilgi

Haritalar Dünyasında bir Xinjiang Hikayesi: Harita ve Coğrafya(2)

21.03.2019 作者:Wang Yao

İki Şehrin Hikayesi: Yeni Aksu ve Eski Aksu

Çin, ikiz şehir ya da kentsel yığılma gibi durumlara hiç yabancı değildir. Örneğin, Hubei Eyaleti’ndeki Xiangfan şehri, bir zamanlar Xiangyang ve Fancheng olan şehirlerin bir araya gelmesiyle, Wuhan (ayrıca Hubei'de) Wuchang, Hanyang ve Hankou'nun birleşmesiyle oluşmuştur. Qing Hanedanlığında, Xinjiang boyunca Urumçi (Gongning yerleşimini ve eski şehri içeren) ve Kaşgar (Laining ile eski şehri içeren) gibi birçok ikiz şehir ortaya çıktı. Aksu, Yarkent, Yengisar, Kuçar, Hotan ve Barkol da iki ilin birleşmesinden oluşuyordu. Xinjiang'daki Qing yerleşim bölgeleri çoğunlukla İmparator Qianlong döneminde kuruldu. Bu yerler, daha çok Mançu ve Han askerleri ile iç bölgelerdeki Çinli tüccarlar tarafından kullanıldı. Bu arada, eski şehirler Uygur halkı tarafından kullanılıyordu. Bu şekilde, Qing Hanedanlığı döneminde, Xinjiang’ın “ikiz şehirleri” nde, çok sayıda kültür, şehir surları tarafından ayrılsa da, birbirlerine çok yakın bir şekilde yaşıyorlardı.

Birinci Afyon Savaşı'ndan sonra Xinjiang'a sürülen bir Qing bilim adamı olan Lin Zexu'nun, Mayıs 1845'te bir günde Aksu'yu geçtiği söylenir. Oraya giderken, yolun kenarında, yerel bir çiftliğin yanında çömelmiş ve bölgenin ünlü kavunlarının bir kısmının tadına bakmış olabilir. Aksu'ya vardıktan sonra iki ayrı şehir keşfedecekti: Eski Müslüman şehri ve yeni Qing yerleşimi. Haziran 2015'te Aksu'nun eteklerinde bir meyve bahçesini ziyaret ettiğimde kendimi, yeni toplanmış taze ve lezzetli karpuzlar ve Hamu kavunlarını yerken buldum. Daha sonra, Lin Zexu'nun o gün göreceği ikiz yerleşim yerlerinin izlerini aradığım şehre doğru yol aldım.

1845'te (İmparator Daoguang'ın saltanatının 25. yılı), Lin Zexu dört yıldır sürgündeydi ve imparator tarafından yeniden atanmayı bekliyordu. Burada geçirdiği süreyi şöyle anlattı: "İlk önce Müslüman kentine geldim; burada mimarisi Han konutlarından oldukça farklı olan geniş bir han buldum. Gece konaklamak için burayı seçtim. Wu Qiao (daha sonra Aksu Genel Sekreteri), onu Han şehri Baicheng'e kadar takip etmeden önce bir süre sohbet etmeye geldi. Bu yerleşim Müslüman şehri ile bağlantılıydı; Bakanlar ofisi o kadar büyük değildi.” Burada bahsedilen Müslüman şehir, o zamanlarda da şanlı bir tarihe sahip olan eski Aksu şehridir. "Han yerleşimi" ise, yalnızca bir yüzyıldan daha az bir süre önce İmparator Qianlong döneminde yapılmıştı.

Resim 93 : Urumçi’de bulunan Lin Zexu heykeli

Resim 94 : Qing Hanedanlığı “Genel Xinjiang Atlası”nda Aksu

94. resimde gösterildiği gibi, Aksu’nun “ikiz şehir” düzeni, Qianlong döneminde çoktan şekillenmişti. Doğu tarafı "Müslüman şehri", batı tarafı "Aksu Şehri" olarak etiketlenmiştir. Müslüman şehri, kuzeydeki bir eğim boyunca inşa edilmiştir ve yerliler tarafından “sırt” olarak bilinmektedir.

Qing hanedanlığının işgalinden önce, Xinjiang’da uzun yıllar boyu Uygur halkı yaşadı. Bununla birlikte, uygun nakliye koşulları sayesinde, Çin’in iç kesimleri ve Orta Asya’dan gelen tüccarların ürünlerini satmak için popüler bir yer haline geldi. Her çarşı günü pazarlar, “göz alabildiğince istiflenmiş ticari mallara saldıran insanlar”dan oluşuyordu. Bu sırt, Qing belgelerinde şöyle açıklanmıştır: “En az bir düzine zhang yüksekliğindeydi. Üst tarafı düz ve pürüzsüzdü, yan tarafları ise kaba duvarlarla çevriliydi. İçerisinde herhangi bir bitki barınmıyordu. Etrafta kumtaşından başka birşey yoktu.” 1845 yılında, bir yemek sonrası Lin Zexu ve Wu Qiao, bu sırtın ucuna kadar tırmandılar. Lin, daha sonra buradan “20 li’den fazla görülebildiği”ni notlarına ekledi.

Aksu, birçok malın üreticisi konumundaydı: “Tarlaları geniş ve bereketliydi. Susam, arpa, buğday, pirinç, fasulye, darı ve pamuklu mahsuller, altın bulutlar gibi tepeleri kaplamıştı. Meyve bahçeleri şeftaliler, kayısılar, dutlar, armutlar, narlar, üzümler ve çin kestaneleri ile dolup taşırken, bu bolluk yerel çiftçilere büyük zenginlik sağlamıştı. İnek, koyun, deve ve atlar gibi çiftlik hayvanları, sürü halinde yakındaki meralarda otlatılırlar. Bu şehir, özellikle yeşimden heykeller yapan heykeltraşlar ve her türlü ayrıntıya dikkat ederek alet edevat yapan yetenekli zanaatkar topluluğu olarak biliniyordu.

Resim 95 : Jiaqing Hanedanlığı "Batı Haritası”nda Aksu

94. resimdeki "Aksu Şehri" etiketi, İmparator Qianlong döneminde yapılan Han yerleşimine aittir. Mançu dilinde yazılmış Qing sarayı belgelerine göre, Qing birlikleri, İmparator Qianlong hükümdarlığının 24. yılında(1750) Aksu'ya geldiklerinde, hemen bir yerleşim kurmamışlardır. Bunun yerine, eski kentin eteklerinde çadırlarda yaşadılar. Qianlong saltanatının 31. yılında (1766), Qing sarayıyla yakın bağlara sahip yerel bir Uygur soylusu olan Setibu Baledi, eski kentin batısındaki avlusunu Mançu ve Han birliklerine bağışladı. Aynı yıl, Qing sarayı, merkezinde bu avlunun bulunduğu yeni şehri inşa etmeye başladı. Bu yeni yerleşim yeri, 94 ve 95. resimlerde gösterildiği gibi gerçekte de kare idi. Şehrin surları, her iki tarafta 35 zhang yüksekliğinde; dört kenarı toplamda 140 zhang’lık bir uzunluğa sahipti. Qing ölçüm sisteminde, bir zhang 3.2 m'ye eşdeğerdi. Bu nedenle şehir, 12.544 m2’lik bir alana sahipti ve her bir kenarı 112m uzunluğundaydı.

Resim 96 : Guangxu Hanedanlığı “Resimli Sınırlar Dergisi”nde Aksu

95. resimde gösterildiği gibi, Aksu'nun düzeni İmparator Qianlong döneminde olduğu gibi, İmparator Jiaqing döneminde de aynı kaldı. Yeni yerleşim alçakta bulunduğundan, su baskınlarına oldukça yatkındı. 1811 yılının Nisan ve Mayıs aylarında (İmparator Jiaqing'in saltanatının 16. yılı), yeni şehri, şiddetli yağmur fırtınası sebebiyle su bastı ve burası, yeniden inşa edilmek zorunda kaldı. Elli yıl sonra, İmparator Xianfeng saltanatının 10. yılında, şehir bir kez daha inşa edildi. Qing Hanedanlığı adetlerine uygun olarak, dört şehir kapısından her birine, aşağıdaki ifadelerle yazılmış bir süs tahta çıtası hediye edildi: "Savaş Zaferi", "Yardımsever Karşılama", "Batı Fethi" ve "Batı Barışı ".

Lin Zexu'nun 1845'te geçtiği, tasarımları, yerel halkı ve tarihçeleri bakımından birbirinden tamamen farklı olan ikiz şehirler yukarıda tarif edildiği gibiydi. İmparator Qianlong devrinde kurulan yeni yerleşim, Wensu İlçesinin kuzeybatısında bulunmaktaydı. Wensu İlçesi No. 1 Ortaokulu, Wensu İlçesi Hastanesi ve Wensu İlçesi Tahıl Bürosu gibi kuruluşların büyük çoğunluğu, Qing Hanedanlığı’nın yeni yerleşim sahasında inşa edilmiştir.

Daha sonra güney Xinjiang, Yakup Bey önderliğindeki isyanlardan oldukça etkilendi. Bu isyanlar, Qing birlikleri tarafından bastırıldığı zaman, Aksu kentinden geriye sadece harabeler kalmıştı. Şehrin duvarları tamamen yıkılmış ve burada kalanların hayatı, bir süreliğine oldukça çetin geçmiştir. 96. resim, Guangxu saltanatının (1883) dokuzuncu yılına ait bir Aksu haritasıdır. Bu noktada, iki şehir zaten kısmen yeniden inşa edilmişti. Qing saray yetkilisi Shakedulinzhabu'nun o zamanlar Aksu'yu ziyaret ettiği söyleniyor. Sırtın eteğinde Longwang Tapınağı ve Yangzheng Akademisi; pazarlarda sebze, meyve, balık ve et gibi iç kesimlerde rahatça görülen her şeyi bulabiliriz. Birkaç yıl sonra Aksu, savaşın oluşturduğu yıkımın oldukça ötesine geçti ve eski refahına tekrardan kavuştu.

Ancak, Guangxu saltanatının sonuna kadar, Müslüman şehri Aksu'dan sadece birkaç yapı ayakta kalabildi. 1939'da, bu bölgedeki Qing yerleşimleri yavaş yavaş yıkıldı. Bugün, iki şehrin tamamen birbirinden farklı kültürleri, mimari stilleri, etnik yapıları ve dini inançları ile bir arada bulunan eski yapısının yerini tamamen yeni ve modern bir şehir aldı.

Lin Zexu'nun 1845'te ziyareti ve birkaç tarihi belgeden başka ikiz şehirlerden hiçbir iz kalmadı. Herşeye rağmen, besleyici güneş ışığı altında, Aksu'nun ünlü kavunları eskisi gibi dolgun ve lezzetli bir şekilde yetişmeye devam etti.

Kaynakça

• Lin Zexu’nün Resmi Raporları, Kamusal Belgeleri ve Günlük Yazıları, Sun Yat-sen Üniversiteyi Yayınevi, 1985

• Batı’dan Manzaralar ve Sesler, Japon "Kansei" döneminin 12. yılı baskısı

• Wensu İlçe Gazetesi, Sun Yat-sen Üniversitesi Yayınları, 1993.