Kültür

Xinjiang'a özgü ünlü üç kültür mirası

2018-12-10

Xinjiang Uygur Özerk Bölgesi, Çin'in kuzeybatısında bulunuyor. Çok sayıda etnik grubun barış içinde bir arada yaşadıkları bölgede eşsiz doğal güzelliklerin yanı sıra, zengin kültür mirasları da bulunur. Örnek olarak Hotan halısı, Atlas ipeği ve Kunlun yeşim taşı sayılabilir.

Sayın izleyiciler, öncelikle sizlere Hotan halısı tanıtacağız. Nitekim, Çin'in başkenti Beijing'de uzun süre İmparatorluk Sarayı olarak kullanılan Yasak Kent Müzesi'nde Xinjiang'da üretilen çok sayıda halı muhafaza ediliyor. Bu halılar, tarihte Xinjiang'da yaşayan farklı etnik grupların yöneticileri tarafından iktidarda olan imparatora hediye olarak sunulmuştur. Bununla birlikte tarih kayıtlarına göre, M.S. 7. yüzyılda Çin'i yönetmeye başlayan Tang Hanedanı döneminde hanedanın başkenti Chang'an'da (bugünkü Xi'an) tarihi İpek Yolu aracılığıyla Orta Asya ve Xinjiang'dan getirilen halıların satıldığı dükkanlar vardı. Han Çinlileri de halı dokumacılığını buradan öğrenmeye başladılar. Han zanaatkarları, Han kültürü ile sınırlardaki etnik grupların kültürlerini uyumlu biçimde bir arada toplayan desenleri içeren halılar dokuyorlardı.

Xinjiang halıları, İpek Yolu'nda ticaret yapan Doğulu ve Batılı tüccarların da gözdesiydi. Bugün İngiltere'nin başkenti Londra'da bulunan Victoria Müzesi ve Albert Müzesi'nde, ABD'nin başkenti Washington'da bulunan Washington Dokumacılık Müzesi'nde ve Almanya'daki Frankurt El Sanatları Müzesi'nde Xinjiang halılarını görmek mümkündür.

Dokumacılık, Xinjiang genelinde yaygın bir meslektir. Xinjiang halılarının en ünlüsü Hotan halısıdır. Hotan, 2000 yıl önce bile "Halı Memleketi" olarak adlandırılıyordu. Bu adlandırmadan bile Hotan'da yediden yetmişe herkesin halı dokumacılığını bildiği anlaşılabilir.

Hotan koyunlarının yünlerinden dokunan Hotan halısı, son derece düzgün, yumuşak ve sağlamdır. Yörede yaşayan Uygurların özgün sanat anlayışını sergileyen Hotan halıları, ince işçiliği, zengin desenleri ve parlak renkleriyle biliniyor. Hotan halılarının desenleri ise, ya tarihi İpek Yolu'nun güzergâhında yaşayan insanların yaşamlarını ve efsaneleri anlatıyor, ya da çiçek, ağaç ve ot motiflerinden oluşuyor.

Sayın izleyiciler, Hotan halısını tanıdıktan sonra, Xinjiang'a özgü Atlas ipeği hakkında sizlere bilgi vereceğiz. Dünyada ipek böceği besleme ve ipek üretimini ilk icat eden millet olan Çin milleti, ipek üretimine bundan 4 bin yıl önce başlamıştır. Han hanedanı döneminde tarihi İpek Yolu'nun kurulmasıyla birlikte bu teknoloji, antik Pers ve Roma imparatorlukları gibi bölgelere yayılmıştır. Tarihi hikâyelere göre, Zhou hanedanına ait imparator Muwang M.Ö. 989 yılında Xinjiang'daki Gök Gölü'nde yaşayan Tanrıça Wang Mu'ya hediye olarak yüklü miktarda ipek kumaş vermiş. Tanrıça'nın kız hizmetçileri belki Xinjiang'da ipek üretim teknolojisini kavrayabilen ilk grup işçi olmuş.

Geniş topraklara sahip olan Xinjiang, ipek üretimi için son derece elverişlidir. Özellikle Xinjiang'ın güney kesimi, dut ağacı yetiştirme ve ipek üretimi için son derece uygun. Çin'in Qing hanedanı döneminde Xinjiang'ın Hotan ve Shache bölgelerindeki ipekçilik artık son derece yüksek düzeye ulaşmıştır. Bu bölgelerde üretilen ipek ürünleri, İngiltere ve Rusya gibi ülkelere satıldı. Üstellik zeki Uygur işçiler de Atlas adlı özel bir ipek icat etmiştir. Yerli kadınların beğenisini kazanan bu ipek, Uygur halkı tarafından "Bülbül Kanatları" olarak adlandırılır. Son derece romantik olan bu ad, ipeğin insanlara bahar havası verebileceği anlamını taşır.

Atlas kelimesi, Çince'de "eğri düğümle boyama tekniği" anlamına gelir. Bu geleneksel yöntemde ipek motiflerinin şekli, düzeni ve boyaması gibi işlemler, hep elle yapılır. İpeklere canlılık ve zenginlik katan bu yöntem, işçilerin zekâsıyla boyaların ipekte yarattığı etkileri uyum içinde birleştirdi.

Hotan ve Shache, Xinjiang'da Atlas ipeği üretimiyle ünlü başlıca iki merkez olarak bilinir. Xinjiang'ın güney kesiminde bulunan bu iki merkezin Atlas ipekleri, farklı özelliklere sahip. Hotan'daki Atlas ipeği, renklerin siyah-beyaz görsel etkisine önem verir, sade ve canlıdır. Shache'deki Atlas ipeği ise rengârenk görünüm vermeye çalışır.

İlk bakışta soyut ve romantik bir izlenim veren Atlas ipeğinin motifleri, aslında gerçek yaşamdan esinlenir. Bu motifler arasında tahta, su, badem çiçeği ve geleneksel müzik çalgıları yer alır. Bu motifler de Uygurların hayata duydukları sıcak sevgiyi gösterir.

Atlas ipeği, tarihten beri Uygur kadınların gözbebeği haline geldi. Xinjiang'ı gezdiğinizde, Atlas ipeğiyle dokunan etek giyen Uygur kızlara sıkça rastlarsınız. İpek, genç kızların saf ve hayat dolu havalarını daha da pekiştirir. Günümüzde de bu ipek, Xinjiang'a gelen yerli ve yabancı turistlerin beğenisini kazandı. İster giysilerde kullanmak, isterse hatıra olarak saklamak için olsun, Atlas ipeği son derece uygun bir eşya olarak seçilir.

Sayın izleyiciler, Atlas ipeğini tanıttıktan sonra sizlere Kunlun yeşim taşı hakkında bilgi vereceğiz.

Çin'in binlerce yıllık geleneksel kültüründe yeşim taşı, özel bir yer tutuyor. Günümüzde aydınlar için koleksiyon değeri yüksek bir eşya olan Yeşim taşı, imparatorlar ve aristokratlar için yetki ve sosyal konum simgesiydi. Konfüçyüs öğretilerinde, yeşim taşı merhamet, sadakat, zeka, cesaret ve sadeliğin simgesi olarak kabul edilir ve yeşim temiz, sıradan olmayan ve insan ile iletişim kurabilen bir taş türü olarak görülür. Dolayısıyla kaliteli bir yeşim eşyasına sahip olan birinin akıllı, bilgili ve doğruyu bilen kişi olduğu düşünülür.

Bu nedenle tarih boyunca insanlar kaliteli yeşim taşından yapılmış kıymetli eşyaların peşini hiç bırakmadılar. Peki en kaliteli yeşim hangi yörede çıkıyor? Bu soruya ilk cevap "Qianziwen" adlı eski kitapta verildi. Kitaba göre en kaliteli yeşimler, Xinjiang'daki Kunlun Dağları'nda bulunuyor. Çin'in farklı dönemlerine ait kayıtlarda da Kunlun yeşiminden sık sık bahsedilmişti.

Rengi güzel, kalitesi yüksek olan Kunlun yeşim taşları, tarihte imparatorlara sunulacak hediyeler olarak Hotan'dan gönderilirdi. Beijing'deki Yasak Kent Müzesi'nde sergilenen "İmparator Dayu'nun Nehirleri Islah Etmesi" adlı taş oyması, Kunlun yeşiminden yapılmıştı. Mavi ve beyazın hâkim olduğu bu taş oyması, aynı zamanda dünyanın en büyük yeşim taşı oyması olarak kabul ediliyor.

Kunlun Dağları ve Karakurun Dağları arasında Kunlun yeşimini çıkarmak, çok zordu. Fakat her yıl dağlarda görülen seller sayısız yeşim taşı parçasını nehir yataklarına taşıyor. Nehirlerin yakınlarında yaşayan insanlar da yüksek dağlara çıkma zahmetini çekmeden nehir yataklarında kolaylıkla yeşim taşı parçalarını toplayabildiler. Bu nedenle Kunlun Dağları'nın hemen yanı başında olan Hotan bölgesi, Xinjiang'ın başlıca yeşim üretim merkezi oldu.

Kırmızı, mavi, sarı, yeşil, siyah ve beyaz gibi çeşit çeşit renklere sahip olan Kunlun yeşimi, sert ve parlaktır. Dokunulduğunda ise yumuşaklık ve sıcaklık hissi verir. Kunlun yeşimiyle yapılan el sanatı eserlerin beyazları saf ve temiz karları, yeşilleri de her an akmaya hazır suları andırıyor; sarıları parlak, siyahları ise sade ve şirindir.

Kunlun yeşiminin en kalitelisi koyunyağı renginde olandır. Bu tür yeşimden yapılan bir bilezik takarsanız, bileziğin cildinizle ve bedeninizle bütünleştiğini hissedebilirsiniz. Yeşim taşından yapılmış bilezikler, kullandıkça daha da parlar.

Halı, Hotan'da da yaygın olarak kullanılıyor. Burada yaşayan hemen hemen her ailede yatakta serili veya duvarda asılı bir Hotan halısı görmek mümkündür. Düğünlerde ve bayramlarda, konukların kendi elleriyle dokudukları bir halıyı hediye etmeleri, ev sahibine gösterdikleri saygı ve dostluğun en iyi ifadesi olarak kabul ediliyor.

Günümüzde bilim ve teknoloji alanındaki yeniliklerle birlikte, Hotan halılarının işçiliği de çok gelişti. Hotan halılarında bugün artık Uygurların geleneksel desenlerinin yanı sıra, yabancı ülkelere ve Çin'in iç kesimine özgü desenleri de görmek mümkün. Xinjiang'a gelen yabancı turistlerin çoğu, buradan halı almadan dönmezler. Hatta, bazıları Hotan halısı için "Çin medeniyeti ve kültürünün sembolü" der.